Ślōnske cajchy – w dōma
J: Cześ, Iwōna. Pamiyntŏsz, co bajtle poradzōm robić na placu?
I: Ja. Nojbadzij mi sie zdŏwajōm te kōnsztiki na klopsztandze.
J: Nō, dzisioj już bodej na placach niy stŏwiajōm klopsztangōw, bo przeca nik niy klupie już tepichŏw. Do tego sōm ôdkurzacze.
I: Niykere aji same to robiōm. Niy trza do tego czowieka.
J: To dobre je, pra? To niy była fajnŏ robota te klupanie.
I: Ja, ciynżko to było robić. A trza było przed kożdymi świyntami.
J: Nō, ale żŏl, co już niy pōdzie robić tych kōnsztikōw.
I: Ale dobrze co niy ma kloprōw. Jŏch słyszała, co dŏwnij dziecka czasym dostŏwały ôd ôjcōw takim kloprym.
J: Tak były. Lyjty abo szmary to niy bōł dobry strzodek do chowaniŏ bajtli.
I: A jake jeszcze sōm ślōnske cajchy?
J: Mojōm nojrŏdszōm je szolka.
I: Nō, toch spokopiyła. Jak żeś była u mie w dōma, toś ôbiyrała roztōmajte szolki do tyju.
J: Miała żeś take fajne w kwiŏtki. Pamiyntŏsz miana ôd tych kwiŏtkōw?
I: Poprōbujã. Biołe ze żōłtym strzodkym to sōm gynsipympki. Modre, co rosnōm w lesie, to żabie ôczka.
J: Dzisioj szolki juzajś stŏwajōm sie moderne. Ino majōm inksze ôzdoby. Ôbrŏzki ze filmōw, bohatyry ze ksiōnżek i z grōw.
I: A w kuchni to jeszcze czynsto stoły take gŏrki... brōnŏtne, z takij rubyj gliny…
J: Z bōnca – i beztōż to były bōnclŏki.
I: Moja babcia… znaczy starka, ōma, trzimała tam tuste. I dŏwała mi chlyb z tym.
J: Ja, sznita z tustym niy je złŏ! I jeszcze z kwaśnym ôgōrkym.
I: A wyście sami kisiyli ôgōrki?
J: Dyć. Ôgōrki i kapusta. Kapusta zŏwdy była w pywnicy w wielkij beczce. Jŏ za bajtla musiałach zŏwdy deptać na podzim tã kapustã. Potyn zakłŏdali na niã szpecjalny kamyń i ôna kisła.
I: A ôgōrki?
J: To czynsto robiyli w bōnclŏku abo w krauzach.
I: W słoikach?
J: Ja. Z knoblochym, liściami ze trześni i leko solōnōm wodōm.
I: Terŏzki wszyjsko je ze sklepu.
J: Niykerzi jeszcze wekujōm roztōmajte rzeczy. Ale gŏdej, co sie dŏwŏ do bōnclŏka.
I: Tuste i kwaśne ôgōrki. Tuste do szmarowaniŏ chleba. Robi sie sznitã z tustym i dŏwŏ do tego ôgōrek.
J: A we pywnicy co sie trzimało?
I: Weki. To pewnikym mogły być kōmpoty…
J: Tyż gŏdali kōmporty. A z czego?
I: Kōmporty jabkowe, trześniowe, podzimkowe i inksze.
J: I w pywnicy zŏwdy były w grōdzy kartofle. W zimã sie niy szło do sklepu po kartofle, ino do swojij pywnicy.
I: A do ôbiyraniŏ kartofli trza było…
J: Do struganiŏ (!) kartofli musiała być ryczka, nastympnŏ ślōnskŏ cajcha. Ale to już inkszŏ ôsprŏwka.
GRAMATYKA
W tej lekcji pojawiły się wyrazy z rodzin wyrazowych, które warto wskazać – może taka wiedza pomoże nam czasem rozszyfrowywać nieznane formacje. Skoro znamy np. wyraz bōnc – oznaczający glinę, to rozszyfrujemy wyraz bōnclŏk, czyli garnek z niej zrobiony. Skoro znamy wyraz kloper – czyli trzepaczka, to rozszyfrujemy klopsztangę. To trzepak do dywanów. Lub odwrotnie: skoro wiemy, co to klopsztanga – wszak to jeden z symboli śląskiego podwórka, śląskiego placu, to możemy domyślić się, czym jest kloper.
Nowy cykl audycji w Radiu Katowice. Iwona Kwaśny, dziennikarka, Zagłębiaczka, postanowiła uczyć się śląskiego, ale tak, jak języka obcego. Na lekcje, a w zasadzie na "Korki ze śląskiego" zapisała się do znakomitej profesorki, językoznawczyni Jolanty Tambor z Uniwersytetu Śląskiego, dla odmiany rodowitej Ślązaczki. Co tydzień inna lekcja i inny temat, do którego dołączamy tekst dialogu i instrukcję gramatyczną, w opracowaniu prof. Jolanty Tambor. Audycje realizuje Krzysztof Kiczek.
